21 Ekim 2013

Doğruluk, Tutarlılık ve Geçerlilik

Üç kavram genellikle birbirlerinin yerine kullanılarak, karıştırılmaktadır. Fakat her birinin anlamı diğerinden farklıdır.

Günlük dilde doğru ve yanlış deyimler arasında kesin bir ayırım çizemediğimizden, bu terimler gerçek, geçerli, geçersiz, tutarsız ve tutarlı kavramları yerine de kullanılmaktadır. Fakat her terim ya da kavram diğerinden farklıdır. Bu farklılığı da en iyi mantık ortaya koymaktadır. Bu kavramların karıştırılması sonucu geçersiz çıkarımlara yanlış çıkarım denilerek büyük bir yanlışlık yapılmaktadır. Örneğin, yanlış akıl yürütmelerden geçersiz sonuçlar çıkarttığımızı söylediğimiz gibi, geçersiz akıl yürütmelerden de yanlış sonuçlar çıkarttığımızı söylemekteyiz. Bu kavramları ve ifadeleri açıkça tanımlamalıyız.



Eğer bir cümle yargı bildiriyorsa bu cümleye mantıkta önerme denir. Bir önerme yapısı gereği bir doğruluk değerine sahiptir; önerme ya doğru ya da yanlıştır. Yargı bildiren önermeler doğru ya da yanlış olur. Önerme, bir durumu veya olayı olduğu gibi bildiriyorsa, önermeye doğru, biidirmiyorsa önermeye yanlış denir.
Tutarlılık ise önermenin en az bir sefer doğru değer alması veya diğer önermelerle olan ilişkisi sonucu ortaya çıkar. Birden fazla önermenin bir araya gelmesi sonucu oluşan bütünlüğün tutarlılığı veya tutarsızlığından söz edilir. Eğer bu önermeler arası ilişki bir bütünlük oluşturuyorsa, tutarlı; oluşturmuyorsa tutarsız denir. Eğer oluşan ilişkinin tutarlılığı her durum ve her zaman için gerçekleşirse, bu duruma da geçerlilik denir. Doğru önermelerin oluşturduğu tutarlı ilişkilerin evrensel olması bu ilişkinin geçerli olduğu anlamına gelir.
Örneğin, "Tüm cisimler yer kaplar." önermesinin bir doğruluk değeri vardır. "Tüm cisimler yer kaplar." ve "Yer kaplayan şeyler yayılıma sahiptir." önermeleri birbirleriyle tutarlıdır; çünkü bir sistemde çelişmeden veya birbirini yanlışlamadan yer alabilmektedirler. "Tüm cisimler yer kaplar. Tüm yer kaplayan şeyler yayılıma
sahiptir. O hâlde, tüm cisimler yayılıma sahiptir." önermelerinden oluşmuş bir düşüncenin geçerliliği veya geçersizliği söz konusu olmaktadır. Tek bir önermenin doğruluk değeri, birden çok basit önermenin tutarlılığı ve birden fazla önermede ilişkilidir. Buna karşılık bir çıkarım (akıl yürütme) geçerli veya geçersiz olur. O hâlde, oluşmuş bir çıkarımın ise geçerliliği vardır.

Doğru ve yanlış yorumu önermeye ait bir özellik olup, anlatılan durum ve olayla geçerlilik ve geçersizlik önermeler arası ilişki sonucu ortaya çıkan akıl yürütmelerle ilgili bir mantık deyimidir. Bir çıkarımın sonucu öncüllerden zorunlu olarak her yorumda çıkıyorsa, bu akıl yürütmeye geçerli, çıkmıyorsa geçersiz akıl yürütme denir. Geçerlilik ve tutarlılık çoğu kez birbirinin yerine kullanılarak, karıştırılır. Aslında ikisi de birbirinden farklı anlamlara gelen mantık ve bilgi kuramı terimleridir. Bu konuyu açıklamak için bir tümden gelim akıl yürütmesinde iki noktayı göz önünde tutmak gerekir.
ı. Öncüller doğru ise, sonuç öncüllerden zorunlu olarak çıkıyor mu?
2 Gerçekten öncüller doğru mu?
Birinci şık öncüllerin ve sonucun doğruluğu arasındaki bir ilişkiyi gösterirken, ikinci şık öncüllerin içeriği bakımından gerçekten doğru olup olmadığını göstermektedir. Her ikisi de birbirinden farklı şeyler anlatmaktadır. Eğer (1) nolu soruya evet diyorsak çıkarım geçerli demektir. Her ikisine birden evet diyorsak çıkarım hem tutarlı hem de geçerlidir. Çünkü geçerli çıkarım, doğru önermelerden oluşan öncüllere sahip tutarlı akıl yürütmedir.

Bu konuyu Aristoteles'in verdiği iki örnekle ele alıp, tekrar açıklayalım:
(1) Sophokles bir filozoftur veya Sokrates bir oyun yazarıdır. Sophokles bir filozof değildir.
O hâlde, Sokrates bir oyun yazarıdır.
(2) Sophokles bir filozoftur veya Sokrates bir filozoftur. Sophokles bir filozof değildir.
O hâlde, Sokrates bir filozoftur.

Sağduyumuza göre, her iki durumda da öncüller doğru ise sonuçta doğrudur anlamı çıkmaktadır. Bu nedenle, çıkarımlar geçerli gözükmektedir. Birinci örnekte birinci öncül yanlış ve sonuç yanlıştır; ikinci örnekte ise, öncüller ve sonuç doğrudur. Geçerlilik ve tutarlılık yorumu her iki örnekte de farklıdır. Bir çıkarım geçersiz ise, sonucun gerçekten doğru ya da yanlış olmadığını bilemeyiz. Çıkarımın tutarlı olmasında, öncüller doğru ise sonucun yanlış olmadığını biliriz; fakat öncüllerin doğru olduğunu bilemeyiz. Eğer çıkarım geçerli ise, sonuç önermesi kesinlikle doğrudur; çünkü çıkarımın geçerli olması öncüllerin doğru olmasını garanti etmektedir.19 Bir çıkarım veya önerme en az bir yorumda doğru sonuç veriyorsa tutarlıdır; her yorumda doğru sonuç veriyorsa geçerlidir. En az bir yorumda tutarsız olan bir önerme veya çıkarım, aynı zamanda da geçersizdir.
Doğruluk, tutarlılık ve geçerlilik tanımlarına dikkatli bakacak olursak, doğruluğun bilgi felsefesiyle olan yakın ilişkisine karşın, tutarlılık ve geçerlilik mantıkla ilişki içindedir. Tutarlılık ve geçerlilik mantıksal düşünme biçiminin sonuçlarıdır.


0 yorum:

Powered by Blogger.